فیزیوتراپی آرتروز — کنترل درد و حفظ حرکت مفصل

بیشتر کسانی که تشخیص آرتروز می‌گیرند، یک جملهٔ مشترک شنیده‌اند: «ساییدگی است، کاری نمی‌شود کرد.» این جمله نیمی درست و نیمی گمراه‌کننده است. درست است که غضروف از دست‌رفته برنمی‌گردد؛ گمراه‌کننده است چون نتیجه می‌گیرد پس هیچ کاری نمی‌شود کرد. در حالی که آنچه کیفیت زندگی را تعیین می‌کند، مقدار ساییدگی در تصویربرداری نیست.

آرتروز چیست و چرا اتفاق می‌افتد؟

غضروف لایه‌ای لغزنده است که سر استخوان‌ها را می‌پوشاند و اجازه می‌دهد مفصل بدون اصطکاک حرکت کند. در آرتروز این لایه به‌تدریج نازک می‌شود و فشار بیشتری به استخوان زیرین و بافت‌های اطراف وارد می‌آید. نتیجه‌اش درد، خشکی و محدود شدن دامنهٔ حرکتی است.

سن مهم‌ترین عامل است، ولی تنها عامل نیست. اضافه‌وزن، سابقهٔ آسیب یا جراحی همان مفصل، کارهایی که بار تکراری به یک مفصل وارد می‌کنند و زمینهٔ ارثی، همگی نقش دارند. نکتهٔ مهم این است که بعضی از این عوامل قابل تغییرند — و همان‌ها هستند که سرعت پیشرفت را تعیین می‌کنند.

فیزیوتراپی برای آرتروز چه کمکی می‌کند؟

چیزی که بیماران معمولاً نمی‌دانند این است که شدت درد در آرتروز با میزان ساییدگی در عکس، همبستگی کاملی ندارد. افرادی با ساییدگی زیاد زندگی تقریباً عادی دارند و افرادی با ساییدگی خفیف به‌شدت محدود شده‌اند. تفاوت را عمدتاً دو چیز می‌سازد: قدرت عضلات اطراف مفصل و میزان حرکتی که مفصل هنوز دارد.

عضلهٔ قوی بخشی از بار را از روی مفصل برمی‌دارد و از آن محافظت می‌کند. مفصلی که منظم حرکت داده می‌شود، تغذیهٔ بهتری دارد و خشک نمی‌شود. فیزیوتراپی دقیقاً روی همین دو کار می‌کند — نه بر غضروف از دست‌رفته، که روی هر چیزی که هنوز قابل تغییر است.

این خدمت مناسب چه بیمارانی است؟

کسی که تازه تشخیص آرتروز گرفته و می‌خواهد بداند از این به بعد چه کند، کسی که سال‌هاست با مسکن سر می‌کند و می‌خواهد کمتر به آن وابسته باشد، کسی که کاندید تعویض مفصل است و باید با عضلات قوی‌تر وارد جراحی شود، و کسی که تعویض مفصل انجام داده و دورهٔ توانبخشی را شروع می‌کند.

این گروه معمولاً جلسات را در کلینیک می‌گذرانند، چون تجهیزات تقویتی و فضای تمرین آنجاست. مراجعه در منزل برای دو حالت است: دوره‌هایی که درد مفصل رفت‌وآمد را عملاً ناممکن کرده، و هفته‌های اول بعد از تعویض مفصل که وقفه در توانبخشی گران تمام می‌شود.

در جلسه اول چه اتفاقی می‌افتد؟

حدود ۴۵ تا ۶۰ دقیقه صرف ارزیابی می‌شود: دامنهٔ حرکتی مفصل درگیر، قدرت عضلات اطرافش، الگوی راه رفتن یا حرکت، و مهم‌تر از همه فهرست کارهایی که به‌خاطر درد کنار گذاشته‌اید. اگر رادیوگرافی یا ام‌آرآی دارید همان‌جا بررسی می‌شود، ولی برنامه بر اساس توان واقعی شما بسته می‌شود نه بر اساس عکس.

در پایان جلسه می‌دانید کدام حرکات برای مفصل شما مفیدند و کدام‌ها بار اضافه وارد می‌کنند، چه انتظاری می‌توانید داشته باشید و برنامه چند مرحله دارد. یکی دو تمرین ساده هم همان روز آموزش داده می‌شود.

۱. ارزیابی مفصل و الگوی حرکت

فقط مفصل دردناک معاینه نمی‌شود. در آرتروز زانو، لگن و کف پا هم بررسی می‌شوند؛ در آرتروز شانه، کتف و گردن. اغلب بخشی از بار اضافه از جای دیگری می‌آید و تا آن اصلاح نشود، تمرین روی خود مفصل نتیجهٔ کامل نمی‌دهد.

۲. کنترل درد و التهاب

تا وقتی مفصل دردناک و ملتهب است، تمرین تقویتی جواب نمی‌دهد. در این مرحله از الکتروتراپی، تکنیک‌های دستی و کم کردن موقت بار روی مفصل استفاده می‌شود تا درد به سطحی برسد که حرکت ممکن شود. این معمولاً کوتاه‌ترین بخش برنامه است، نه مهم‌ترین آن.

۳. تقویت عضلات اطراف مفصل و حفظ دامنهٔ حرکتی

بخش اصلی کار همین‌جاست. تمرین‌ها از سطحی شروع می‌شوند که درد ایجاد نکنند و به‌تدریج سنگین‌تر می‌شوند. هم‌زمان، دامنهٔ حرکتی مفصل حفظ و در حد ممکن زیاد می‌شود، چون هر درجه‌ای که از دست برود، برگرداندنش سخت‌تر است. پیشرفت بر اساس واکنش مفصل تنظیم می‌شود، نه بر اساس تقویم.

۴. مدیریت وزن، فعالیت روزمره و کند کردن روند

این مرحله همان چیزی است که نتیجه را سال‌ها نگه می‌دارد. هر کیلو وزن اضافه، چند برابر خودش به مفصل زانو فشار می‌آورد. نحوهٔ بالا و پایین رفتن از پله، ارتفاع صندلی، نوع کفش و فاصلهٔ بین استراحت‌ها هم بخشی از برنامه‌اند. هدف این مرحله کند کردن روند و حفظ استقلال شماست.

چه زمانی نتیجه را می‌بینم؟

کاهش درد و روان‌تر شدن حرکت معمولاً زودتر از بازگشت قدرت اتفاق می‌افتد، و همین‌جا بیشترین اشتباه رخ می‌دهد: بیمار با کم شدن درد برنامه را رها می‌کند و چند ماه بعد به نقطهٔ اول برمی‌گردد. آرتروز وضعیتی مزمن است و مدیریتش هم پیوسته است، نه یک دورهٔ کوتاه. بعد از ارزیابی اولیه، بازهٔ واقع‌بینانه را شفاف به شما اعلام می‌کنیم.