فیزیوتراپی و توانبخشی ام‌اس (MS) — در کلینیک یا در منزل شما

ام‌اس در دو نفر شبیه هم نیست و حتی در یک نفر از ماهی به ماه دیگر فرق می‌کند. یکی بیشتر با خستگی درگیر است، دیگری با سفتی پا، و سومی با تعادل. به همین دلیل برنامه نه بر اساس نام بیماری، که بر اساس وضعیت همین هفتهٔ بیمار بسته می‌شود.

فیزیوتراپی برای ام‌اس چه کمکی می‌کند؟

مدت‌ها به بیماران ام‌اس گفته می‌شد استراحت کنند و از فعالیت بپرهیزند. امروز می‌دانیم عکس این درست است: بی‌تحرکی، ضعف عضلانی و سفتی را تشدید می‌کند و خستگی را بدتر می‌کند، نه بهتر. تمرینِ درست‌دوز‌شده توان عملکردی را حفظ می‌کند و در عمل، تحمل فعالیت روزمره را بالا می‌برد.

کلیدواژه اینجا «درست‌دوز‌شده» است. تفاوت اصلی توانبخشی ام‌اس با بقیهٔ بیماری‌های عصبی همین است: مسئله این نیست که بیمار چقدر می‌تواند انجام دهد، این است که چقدر می‌تواند انجام دهد بدون اینکه فردا از پا بیفتد. پیدا کردن همین مرز، کار اصلی جلسات اول است.

این خدمت مناسب چه بیمارانی است؟

بیمارانی که تازه تشخیص گرفته‌اند و می‌خواهند از همان ابتدا درست شروع کنند، کسانی که سال‌هاست با ام‌اس زندگی می‌کنند و کم‌کم راه رفتن یا تعادلشان تغییر کرده، و کسانی که بعد از یک دورهٔ عود بخشی از توانشان را از دست داده‌اند. این گروه معمولاً جلسات را در کلینیک می‌گذرانند.

مراجعه در منزل بیشتر به کار دو موقعیت می‌آید: دورهٔ عود، که رفت‌وآمد عملاً ممکن نیست و برنامه هم باید سبک و محافظتی باشد؛ و روزهایی که خستگی آن‌قدر شدید است که خودِ رسیدن به کلینیک تمام انرژی جلسه را می‌گیرد. در ام‌اس این محاسبه اهمیت دارد، چون انرژی بیمار منبع محدودی است.

در جلسه اول چه اتفاقی می‌افتد؟

جلسهٔ اول بیشتر از آنکه تمرین باشد، شناخت الگوی انرژی بیمار است. در کلینیک یا در منزل، حدود ۴۵ تا ۶۰ دقیقه صرف بررسی سابقهٔ بیماری، داروها، دوره‌های عود، قدرت و دامنهٔ حرکت، تعادل و راه رفتن می‌شود. در کنار این‌ها چند سوال پرسیده می‌شود که در بیماری‌های دیگر مطرح نیست: خستگی معمولاً چه ساعتی شروع می‌شود؟ بعد از چه کاری بدتر می‌شود؟ گرما چقدر رویتان اثر می‌گذارد؟

پاسخ همین‌ها تعیین می‌کند جلسات چه ساعتی، چقدر طول بکشند و با چه شدتی شروع شوند. در پایان، چند تمرین کوتاه خانگی آموزش داده می‌شود و قرار می‌گذاریم جلسهٔ بعد بررسی کنیم کدامشان خستگی روز بعد ساخته و کدام نه.

۱. ارزیابی خستگی و تعیین سقف تمرین

قبل از هر تمرینی باید بدانیم مرز کجاست. الگوی خستگی در طول روز، فعالیت‌هایی که آن را تحریک می‌کنند و مدت زمان بازگشت به حالت عادی ثبت می‌شود. بر اساس همین، سقفی تعیین می‌شود که تمرین همیشه کمی زیر آن بماند — این کندتر به نظر می‌رسد، ولی تنها روشی است که در بلندمدت ادامه پیدا می‌کند.

۲. تمرین قدرت و استقامت بدون تحریک خستگی

تمرین‌ها کوتاه و با استراحت‌های مکرر طراحی می‌شوند، نه طولانی و یک‌نفس. تمرکز روی عضلاتی است که بیشترین نقش را در راه رفتن و برخاستن دارند. اگر گرما علائم را تشدید می‌کند، ساعت جلسه و دمای محیط هم بخشی از برنامه می‌شوند، نه یک جزئیات فرعی.

۳. کنترل اسپاستیسیتی و حفظ دامنهٔ حرکتی

سفتی عضلات پا انرژی زیادی از راه رفتن می‌گیرد و اگر رها شود به کوتاهی دائمی عضله می‌رسد. کشش منظم، وضعیت‌دهی درست هنگام نشستن و خواب، و آموزش تمرین‌های کششی روزانه به خود بیمار، سه ابزار اصلی این بخش‌اند.

۴. تمرین تعادل و ایمن‌سازی راه رفتن

وقتی حس پاها کم شده باشد، مغز برای حفظ تعادل بیشتر به بینایی تکیه می‌کند — به همین دلیل تعادل در تاریکی یا فضای شلوغ بدتر می‌شود. تمرین‌های حسی-حرکتی و تمرین تعادل در شرایط مختلف، این وابستگی را کم می‌کند. در صورت نیاز دربارهٔ وسیلهٔ کمکی مناسب هم صحبت می‌شود.

چه زمانی نتیجه را می‌بینم؟

در ام‌اس نتیجه را با «بهتر شدن بیماری» نمی‌سنجیم، چون سیر بیماری را داروها مدیریت می‌کنند نه تمرین. چیزی که تغییر می‌کند این است که همان کارها را با انرژی کمتری انجام می‌دهید و دیرتر خسته می‌شوید. معمولاً چند هفته طول می‌کشد تا این تفاوت محسوس شود، و برای ماندگار شدنش برنامه باید ادامه‌دار باشد نه دوره‌ای.