فیزیوتراپی و توانبخشی پارکینسون — در کلینیک یا در منزل شما

پارکینسون در دو بیمار هیچ‌وقت یک شکل نیست. یکی بیشتر با لرزش درگیر است و دیگری با خشکی و کندی؛ یکی هنوز مستقل راه می‌رود و دیگری جلوی هر در میخکوب می‌شود. برنامه بر اساس همین تفاوت‌ها و بر اساس مرحله‌ای که بیمار در آن است بسته می‌شود.

فیزیوتراپی برای پارکینسون چه کمکی می‌کند؟

پارکینسون باعث می‌شود مغز حرکت‌ها را کوچک‌تر از آنچه لازم است اجرا کند — بدون اینکه خود بیمار متوجه شود. قدم کوتاه می‌شود، دست موقع راه رفتن کمتر تاب می‌خورد و چرخیدن به چند قدم ریز تبدیل می‌شود. تمرین فیزیوتراپی دقیقاً همین مقیاس را هدف می‌گیرد: به بدن آموزش می‌دهد حرکت را بزرگ‌تر و کامل‌تر انجام دهد.

در کنار آن، سه چیز دیگر پیگیری می‌شود که بیشترین اثر را بر زندگی روزمره دارند: حفظ تعادل و کم کردن خطر زمین‌خوردن، باز نگه داشتن دامنهٔ حرکتی مفاصل در برابر سفتی عضلات، و یاد دادن راه‌هایی برای عبور از لحظه‌های یخ‌زدگی. هیچ‌کدام از این‌ها جای دارو را نمی‌گیرند؛ کنار آن کار می‌کنند.

این خدمت مناسب چه بیمارانی است؟

برخلاف تصور رایج، بهترین زمان شروع فیزیوتراپی سال‌ها بعد از تشخیص نیست — همان ابتداست، وقتی بیمار هنوز توان تمرین دارد و می‌شود عادت‌های حرکتی درست را ساخت. بیمارانی که در این مرحله‌اند معمولاً جلسات را در کلینیک می‌گذرانند و از فضا و تجهیزات آنجا استفاده می‌کنند.

گروه دوم کسانی هستند که مسیر جلوتر رفته است: بیماری که چند بار زمین خورده، بیماری که اثر دارو زودتر تمام می‌شود و بخشی از روز را عملاً بی‌حرکت می‌ماند، یا بیماری که رفت‌وآمد برایش خسته‌کننده شده. برای این‌ها مراجعه در منزل گزینهٔ بهتری است، به‌ویژه چون تمرین در همان راهرو و همان آستانهٔ دری انجام می‌شود که بیمار هر روز در آن یخ می‌زند.

در جلسه اول چه اتفاقی می‌افتد؟

جلسهٔ اول به ارزیابی می‌گذرد. در کلینیک یا در منزل، حدود ۴۵ تا ۶۰ دقیقه صرف بررسی سابقهٔ بیماری، برنامهٔ دارویی، الگوی راه رفتن، تعادل، دامنهٔ حرکت مفاصل و میزان استقلال در کارهای روزمره می‌شود. یک سوال مهم هم پرسیده می‌شود که معمولاً کسی نمی‌پرسد: در چه ساعت‌هایی از روز حالتان بهتر است؟

پاسخ همین سوال تعیین می‌کند جلسات در چه بازه‌ای برگزار شوند. تمرین در ساعتی که اثر دارو در بهترین حالت است، نتیجهٔ به‌مراتب بهتری می‌دهد. در پایان جلسه چند تمرین ساده آموزش داده می‌شود و همراه بیمار یاد می‌گیرد در لحظهٔ یخ‌زدگی چه کند و چه نکند.

۱. ارزیابی راه رفتن و خطر افتادن

طول و تقارن قدم، وضعیت تنه، نحوهٔ چرخیدن و واکنش بدن هنگام به‌هم‌خوردن تعادل بررسی می‌شود. در پارکینسون، افتادن بیشتر به عقب اتفاق می‌افتد و همین آن را خطرناک‌تر می‌کند، چون بیمار نه دستش را می‌تواند سپر کند و نه سرش را حفظ کند. در جلسات منزل، مسیرهای پرخطر خانه هم بررسی می‌شوند.

۲. تمرین حرکات دامنه‌بزرگ

تمرین‌ها عمداً اغراق‌آمیز طراحی می‌شوند: قدم بلندتر از معمول، چرخش کامل‌تر، دست‌ها بازتر. دلیلش این است که حس بیمار از اندازهٔ حرکت خودش دیگر دقیق نیست و باید دوباره کالیبره شود. چیزی که در تمرین «خیلی بزرگ» به نظر می‌رسد، در زندگی روزمره تازه به اندازهٔ طبیعی درمی‌آید.

۳. عبور از یخ‌زدگی با نشانهٔ شنیداری و بصری

یخ‌زدگی با زور بیشتر حل نمی‌شود؛ با تغییر مسیر فرمان در مغز حل می‌شود. شمردن با صدای بلند، ضرب‌آهنگ، یا خطی روی زمین که بیمار از آن رد شود، می‌توانند پا را دوباره راه بیندازند. برای هر بیمار امتحان می‌کنیم کدام نشانه جواب می‌دهد و همان را به خانواده هم آموزش می‌دهیم.

۴. تمرین چرخیدن، بلند شدن و جابه‌جایی ایمن

بیشتر زمین‌خوردن‌ها موقع چرخیدن یا بلند شدن از صندلی و تخت اتفاق می‌افتد، نه وسط راه رفتن. چرخیدن با قوس باز به‌جای چرخش در جا، و تکنیک درست برخاستن، دو چیزی هستند که بیشترین کاهش خطر را می‌دهند. چرخیدن در تخت هم تمرین می‌شود، چون شب‌ها یکی از سخت‌ترین بخش‌هاست.

چه زمانی نتیجه را می‌بینم؟

معمولاً اولین تغییرها در طول قدم و اطمینان هنگام راه رفتن دیده می‌شود. ولی پارکینسون بیماری پیش‌رونده است و ما وعدهٔ توقف آن را نمی‌دهیم؛ هدف، حفظ توان موجود و به تعویق انداختن وابستگی است. نکتهٔ مهم‌تر این است که اثر تمرین با قطع شدنش از بین می‌رود، پس برنامه به‌صورت نگهدارنده و بلندمدت تنظیم می‌شود، نه یک دورهٔ کوتاه.